Neidio i: Cynnwys y tudalen Neidio i: Dewislen yr adran

Casgliadau Ystadau

Archwilio – Darganfod – Datrys

Mae maint ac amrywiaeth yr adnoddau hanesyddol a all gefnogi ac ysbrydoli ymchwil i ystadau Cymreig yn sylweddol. Ac eto, mae ein dealltwriaeth o’r corpws hwn o dystiolaeth yn dal yn ei fabandod mewn gwirionedd – gyda llawer i’w archwilio, ei ddarganfod a’i ddatrys!

Ysbrydoliaeth o’r Archifau

Mae llawer o deuluoedd bonheddig wedi rhoi casgliadau o bapurau’n ymwneud â datblygiad a rheolaeth eu hystadau i archifau ac archifdai. Tueddir i ystyried y casgliadau hyn fel ‘tomennydd o hen weithredoedd llychlyd’, ond gall eu cynnwys fod yn rhyfeddol, gan daflu goleuni ar amrywiaeth o themâu a materion.

Gall rhychwant cronolegol, daearyddol a phynciol casgliadau fod yn eithriadol eang ac amrywiol, gyda deunyddiau’n pontio’r cyfnod o’r oesoedd canol i’r ganrif bresennol. Dydych chi byth yn gwybod beth rydych yn mynd i’w ddarganfod mewn casgliad ystâd ac mae cymeriad arbennig pob un ohonynt wedi ei liwio gan ddatblygiadau arloesol, diddordebau a hunaniaeth y teulu a’r gymdogaeth y mae’n perthyn iddynt.

Fodd bynnag, mae’r mathau mwyaf cyffredin o ddeunydd yn cynnwys:

  • dogfennau rhent, rhestrau eiddo, prydlesi, dogfennau trosglwyddo, mapiau, cynlluniau, arolygon a phrisiadau;
  • biliau, derbynebau a llyfrau cyfrifon;
  • cofnodion maenoraidd, degymau a chau tiroedd;
  • siartiau achau, ewyllysiau a chytundebau priodas;
  • cofnodion yn ymwneud â diwydiant, rheilffyrdd a mwynau;
  • gohebiaeth a dyddiaduron;
  • dogfennau’n ymwneud â llywodraeth a gwleidyddiaeth leol;
  • llawysgrifau canoloesol, barddoniaeth Gymraeg a llyfrau printiedig cynnar.

Mae Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor yn gartref i un o’r corpysau mwyaf sylweddol o gasgliadau teuluoedd ac ystadau yng Nghymru benbaladr. Mae cadwrfeydd pwysig eraill yn cynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth ac archifdai pob un o siroedd Cymru. Mae casgliadau eraill yn dal ym meddiant y teulu neu’r ystâd wreiddiol.

Mae crynodebau o gasgliadau unigol a gwybodaeth gyffredinol am eu cynnwys a’u lleoliad i’w cael yng ngwefan Archifau Cymru. Mae gan y rhan fwyaf o gadwrfeydd gatalogau manwl o’u casgliadau ac mae’r rhain ar gael ar-lein yn gynyddol.

Pensaernïaeth, delwedd, tirwedd a chof

Mae ystadau Cymreig hefyd wedi gadael eu nod yn amlwg ar y tirwedd, drwy bensaernïaeth, mewn llu o arteffactau gweledol a materol ac yn atgofion tenantiaid, gweithwyr a ffermwyr.

Mae plastai Cymru, ynghyd â’u cynnwys (p’un a ydynt yn dal mewn meddiant preifat neu dan ofal cyrff fel yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol neu Amgueddfa Genedlaethol Cymru), yn faes ffrwythlon i ymchwil ryngddisgyblaethol arloesol. Gall darluniau a gwaith celf, arfau bonedd, arysgrifau, dodrefn, llyfrgelloedd, trysorau teuluol ac adeiladau ddatgelu llawer iawn am olygwedd ddiwylliannol perchenogion ystadau.

Mae gweddillion pensaernïaeth a thirweddau ystadau i’w cael ym mhob cornel bron o Gymru – yn wledig a threfol. Yn aml, roedd dylanwad pensaernïol ystâd yn ymledu i ffermydd a stablau, porthdai a thai ciperiaid, bythynnod, pentrefi a threfi, eglwysi a chapeli, pontydd a melinau, a phob math o weithfeydd diwydiannol. Yr un modd, mae eu dylanwad i’w weld ar y tirwedd yng nghynllun a threfn parciau, gerddi, coedlannau, caeau, coed, safleoedd treftadaeth, llynnoedd ac afonydd, muriau a therfynau. Mae potensial ymchwil helaeth i bob un o’r nodweddion hyn.

Rydym yn awyddus hefyd i ychwanegu at y corff presennol o adnoddau’n ymwneud ag ystadau Cymreig, yn bennaf drwy gofnodi a diogelu atgofion yr unigolion niferus hynny sydd â phrofiad o fyw a gweithio ar ystadau Cymreig.

Casgliadau’r Brifysgol

Mae Tîm Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor yn gyfrifol am ddiogelu a hyrwyddo ein corpws o gasgliadau ystadau. Mae’r casgliadau’n sail ragorol i ymchwil a’n nod yw sicrhau bod eu potensial enfawr yn cael ei ddatgloi’n llawn.

Mae’r casgliadau’n ymwneud â’r rhan fwyaf o Ogledd Cymru ac yn gysylltiedig â rhai o deuluoedd ac ystadau mwyaf dylanwadol y rhanbarth.

Mae’r prif gasgliadau ystadau’n cynnwys:

Mae’r casgliadau’n agored i ymchwilwyr, myfyrwyr a’r cyhoedd yn gyffredinol a gellir eu gweld yn ystafell ddarllen yr Archifau a Chasgliadau Arbennig, lle gellwch bori drwy gatalogau copi caled manwl o’r casgliadau ystadau. Mae’r wybodaeth hon yn cael ei chynnwys yn raddol mewn catalog ar-lein. Cliciwch yma i gael gwybodaeth i ymwelwyr.

Cysylltwch ag Archifydd y Brifysgol os oes gennych ddeunydd yn ymwneud ag ystâd Gymreig yr hoffech ei roi yn ein harchifau.

Site footer